نقد سند ، نقد متن را وجهه همّت خود قرار مىدهند . البته در نقد متن هم گاه به خيال بافى گرفتار مىشوند و بر اساس پيش داورى و اصول و مطالب خود ساخته ، و به قبول و رد متن مىپردازند . در اين گفتار جاى گسترش اين سخن و عرضه دلائل آن نيست و آن را به جاى ديگر واگذار مىكنيم . بدين شكل كارى كه در عبد اللّه بن سباء و خسمون و مائة و . . . مىشد با دقت كافى در نقد سند سپس بررسى جدى متن - يعنى به كار بردن همه معايير نقد در همه روايات - كارى تازه بود محقّقان بزرگ گذشته ما ( شكر اللّه مساعيهم ) با اينكه كارهاى شگرف كرده‌اند « 1 » ولى معمولًا اين شكل دست به تحقيق نزده بودند و در واقع تمام قواعد و روش‌هاى تحقيق تاريخى در اين نوشته اعمال شده است كه اين كار ، نه كارى خرد بود و نه تكرارى ، اينك به اختصار آن را بررسى مىكنيم : الف . چنان كه عرض كرديم نقد سند كارى است كه گذشتگان پايه‌گذارى كرده بودند ، در كتاب‌هاى عبد اللّه بن سباء ، و خسمون و مائة و . . . مسئله نقد سند به طور دقيق و فراگير اجرا مىشود . بسيار كسان در مسائل تاريخى تنها به مأخذ نگاه مىكنند - هر چه باشد - و اگر كمى دقيق‌تر باشند به اقدم مصادر مراجعه مىنمايند - كه البته اين خود يك قدم در دقت و بررسى مصادر و اسناد است - امّا استادْ علّامه ، مثلًا طبرى را هرگز به عنوان امام مورخين و اقدم مأخذ تفصيلى تاريخ مورد استفاده مطلق قرار نمىدهد بلكه نقد مآخذ را با نقد مآخذ طبرى ادامه مىدهد ، در اينجا بوده است كه سيف بن عمر تميمى راوى دروغ‌پرداز و متهم به زندقه كشف مىشود و معلوم مىشود كه طبرى تاريخ 35 سال از صدر اسلام را از دو كتاب اين فرد جعّال نقل كرده و بدين طريق بخش بزرگ و مهمّى از تاريخ صدر اسلام ، تحريف و زير و رو شده است . اوّلين بخشى كه در كتاب‌هاى عبد اللّه بن سباء و خمسون و مائة والاسطوره السبائيه مىبينيم بحث نقد راوى اصلى مجموعه روايات مورد نظر است ؛ اضافه اينكه در

--> ( 1 ) . حتى اهل فن كار صاحب عبقات را به معجزه تشبيه كرده‌اند .